Ból

ból

ból

Przyczyny bólu

Przyjmuje się, że przyczyną powstania bólu jest podrażnienie receptora nerwowego. Wynikły w taki sposób impuls transmitowany jest do ośrodka rdzenia kręgowego, a następnie do kory mózgowej pacjenta, gdzie powstaje odczucie bólu. W zasadzie wszystkie leki dostępne w aptekach bez recepty, a również w kioskach i w marketach, oddziaływują na podobnej zasadzie: podszywają się pod substancje łagodzące go lub hamują tworzenie się enzymu, a właśnie on przyczynia się, że czujemy ból. Środki przeciwbólowe to grupa, po którą ludzie najczęściej sięgają. Włączane są do niej preparaty takie jak ibuprom, opokan czy cieszący się uznaniem apap. Powodują one łagodzenie objawów bólu a środkami czynnymi na ogół są kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, paracetamol. Z prac badawczych profesora Nikolasa Moore z Uniwersytetu Victor w Bordeaux we Francji wynika, że na przykład paracetamol i ibuprofen są środkami znacznie bardziej skuteczniejszymi, niż leki z kwasem acetylosalicylowym. W pracach z pacjentami dowiedziono, że z leczenia bólu nie mocnego i umiarkowanego 74 proc. było zadowolonych z ibuprofenu, a 69,2 proc. z efektywności paracetamolu, a jedynie 68,6 z leku z zawartością kwasu acetylosalicylowego .

Ból reumatyczny
Dla chorób reumatycznych, ból jest jednym z najbardziej uciążliwych objawów. W przypadku większości chorób reumatycznych nieznana jest przyczyna ich powstania, w takim przypadku leczenie skupione jest na likwidowaniu objawów i modyfikacji przebiegu choroby. Regularne ćwiczenia pomagają w zmniejszeniu bólu i sztywności w stawach. Lekkie bądź umiarkowane ćwiczenia pomagają zachować ruchomość w stawach, czasami nawet pozwalają przywrócić utraconą sprawność. Oczywiście po aktywności fizycznej może pojawić się ból, co może zniechęcać do ćwiczeń. Warto więc połączyć ćwiczenia np. z przyjmowaniem odpowiednich dawek leków przeciwbólowych. Najlepszymi ćwiczeniami w OA są pływanie, jazda na rowerze oraz ćwiczenia wykonywane w wodzie. Na pytanie o przyczynę reumatoidalnego zapalenia stawów nie znaleziono dotychczas jednoznacznej odpowiedzi. Skłonność do schorzenia jest cechą dziedziczną. Choroba daje znać o sobie zaraz po urodzeniu. Kończyny są szczuplejsze, brzuśce mięśni niewykształcone, skóra pogrubiała w skutek nadmiaru tkanki tłuszczowej. W zależności od umiejscowienia zmian dochodzi do typowych zniekształceń ciała, jak stopy płasko-koślawe, stopu końsko-szpotawe, kolana przegięte, boczne skrzywienie kręgosłupa. Leczenie wczesne polega na pobudzeniu i rozciąganiu przykurczonych mięśni za pomocą ćwiczeń i fizykoterapii. Coraz większy odsetek populacji powyżej 50 roku życia odczuwa dyskomfort związany z zaburzoną pracą stawów. W ostatnich latach ta granica wiekowa przesuwa się niepokojąco coraz niżej, bo już czterdziestolatkowie skarżą się na postępujące zmiany. Ma na to wpływ styl życia, który ogranicza aktywność ruchową większości ludzi, a także takie problemy, jak otyłość, nieprawidłowa dieta prowadząca do destrukcji tkanek układu ruchu, nadmierne przeciążanie pewnych stawów. Choroba dotyka też stawy rąk, stóp i kręgosłupa. Zwyrodnienie kręgosłupa prowadzi do zniszczenia krążków międzykręgowych i ich przesuwania, co w efekcie wywołuje ucisk na nerwy, powodując silny ból i upośledzenie funkcji układu nerwowego. Częste zmiany dotyczące okolicy lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa są powodem rwy kulszowej, a patologie w zakresie odcinka szyjnego mogą prowadzić do ucisku na naczynia krwionośne, co objawia się zawrotami głowy, przewlekłymi bólami barku, a nawet zaburzeniami świadomości. Do uśmierzania bólu reumatycznego istnieją dedykowane środki. Przykładowo, Opokan jest lekiem, który zawiera substancję czynną Meloksykam stosowaną w leczeniu dolegliwości bólowych. Lek ten, o działaniu przeciwbólowym i przeciwzapalnym polecany jest m.in. w : bólach kostno-stawowych i mięśniowych, chorobach zwyrodnieniowych stawów. Również w chorobach reumatoidalnych (na reumatyzm). Wykazano, że meloksykam w większym stopniu hamuje aktywność enzymu COX-2 niż COX-1. Meloksykam należy do grupy oksykamów. Ma działanie przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. Hamuje preferencyjnie indukowalną formę cyklooksygenazy-2 (COX-2), w niewielkim stopniu wpływa na konstytutywną formę cyklooksygenazy-1 (COX-1). Siła działania na COX-2 jest 12 razy większa niż na COX-1. Innym sposobem jest stosowanie maści. Działanie tej maści polega na rozszerzaniu naczyń krwionośnych, co powoduje lepsze ukrwienie, działa rozluźniająco i przeciwbólowo. Preparat stosowany jest głównie przeciwbólowo w przypadku bólów stawów, kości, mięśni i kręgosłupa, dolegliwości reumatycznych. Maść końska zawiera kasztanowiec zwyczajny, który pobudza krążenie krwi, oraz wzmacnia ściany naczyń krwionośnych. Zapobiega również skurczom i stanom zapalnym. Wyciągi z nasion i kwiatów kasztanowca likwidują obrzęki powstałe na skutek stłuczeń, zwichnięć lub stanów zapalnych. Mogą być one również z powodzeniem stosowane w oparzeniach i odmrożeniach, zapaleniach żył i owrzodzeniach na tle żylaków oraz w niektórych przypadkach zapalenia ścięgien. Niektóre źródła zalecają maść końską rozgrzewającą w zastosowaniach na żylaki. W tym przypadku należy jednak nie wcierać jej głęboko, a tylko lekko przecierać. We wcześniejszych wiekach medycyna ludowa polecała noszenie przy sobie lub wkładanie do łóżek nasion kasztanowca ludziom cierpiącym na choroby stawów pochodzenia reumatycznego oraz ludziom z innymi bólami stawów i kości. Inny składnik – rumianek pospolity użyty zewnętrznie przeciwdziała stanom zapalnym skóry. Ma on działanie ochronne na ściany naczyń krwionośnych i limfatycznych, zmniejszając ich przepuszczalność i zwiększając napięcie. W ten sposób przyczynia się do poprawy przepływu krwi i chłonki w mikrokrążeniu. Inny popularny składnik tej wersji maści – krwawnik pospolity może być użyty zewnętrznie w dolegliwościach związanych z otarciami naskórka, drobnych skaleczeniach, pękaniu skóry, oparzeniach, trądziku, wyprysku, a także odmrozinach. Ma właściwości przeciwbólowe i łagodzące obrzęki w schorzeniach stawów. Najpopularniejszy środek stosowany w zapaleniu stawów. Kolejny z popularnych składników – chmiel stosowany jest zewnętrznie i także działa przeciwbólowo. Wyciągi z szyszek chmielu działają kojąco i przeciwzapalnie, łagodzą podrażnienia, napinają skórę i działają na nią odżywczo. Wreszcie kozłek lekarski, który działa jako skuteczny środek rozluźniający mięśnie. Jest pomocny m.in. w przypadku napięć ramion oraz szyi. Skutecznie łagodzi skurcze mięśni.

Ból zatokowy

Jak wiadomo zatokowy ból głowy ustąpi bądź zmniejszy swoje nasilenie dzięki stosowaniu leczenia objawowego przeziębienia i zapalenia zatok. Większość preparatów dostępnych w aptece ma jednocześnie składniki o działaniu przeciwbólowym.   Zapalenie zatok nosowych najczęściej spowodowane jest przez szerzenie się zakażenia z błony śluzowej wyścielającej jamę nosową na błonę śluzową jednej lub kilku zatok (między tymi strukturami występuje anatomiczna ciągłość). Najczęściej pierwotne zapalenie zatok ma charakter wirusowy. Dopiero obrzęk w okolicy ujść zatok oraz upośledzony transport śluzowo-rzęskowy powoduje zaleganie wydzieliny w zatokach, zmniejszenie pH i ciśnienia parcjalnego tlenu, co stwarza idealne warunki do namnażania się bakterii i w ten sposób dochodzi do wtórnego bakteryjnego zapalenia zatok.

Środki przeciwbólowe dostępne bez recepty
W Polsce można obecnie kupić blisko 600 różnych środków przeciwbólowych bez recepty. Choć mają różne nazwy w rzeczywistości większość z nich zawiera jedną z trzech najbardziej popularnych substancji czynnych: paracetamol, kwas acetylosalicylowy bądź ibuprofen.

Popularne i powszechnie dostępne preparaty blokują prostaglandyny – substancje powstające w podrażnionych tkankach i pobudzające zakończenia włókien nerwowych, skąd sygnały bólowe są przesyłane do mózgu. W efekcie środki te zmniejszają ból i obniżają gorączkę, a niektóre z nich działają także przeciwzapalnie.

Paracetamol jest substancją czynną dla ponad 60 dostępnych bez recepty preparatów, tak popularnych jak np. apap, panadol, codipar. Sporo jest środków zawierających kwas acetylosalicylowy, m.in. polopiryna, etopiryna, anapiryna, a także upsarin, bestpirin, aspro, alka-prim i alka-seltzer. Specyfiki z tą samą substancją czynną różnią się działaniem tylko wtedy, gdy zawierają dodatkowe składniki – np. kofeinę. Środek o nazwie Etoran ma dodatkowo trzeci składnik – kodeinę, która przekształca się w organizmie w nieznaczną dawkę morfiny. Niektóre środki (np. panpiryna) zawierają aż trzy składniki czynne: kwas acetylosalicylowy, paracetamol oraz kofeinę.

Tak jak wspomnieliśmy najpopularniejszymi składnikami leków są kwas acetylosalicylowy, Ibuprofen i Paracetamol.

Kwas acetylosalicylowy

Kwas acetylosalicylowy – jeden z najlepiej znanych środków przeciwbólowych, o stosunkowo dobrze poznanych działaniach niepożądanych. Pochodna kwasu salicylowego (octan kwasu salicylowego). Kwas acetylosalicylowy ma własności przeciwbólowe, przeciwgorączkowe i przeciwzapalne. Należy do grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ). Ze względu na działania niepożądane nie powinni jej zażywać chorzy na astmę, wrzody żołądka, kobiety podczas miesiączki, karmiące matki i dzieci, które nie skończyły 12 lat. Aspiryna działa też przeciwzapalnie.

Zastosowanie: bóle grypowe, zębów, reumatyczne, głowy, mięśni, pourazowe. Skutki uboczne – zaburzenia pracy przewodu pokarmowego, krwawienie z nosa, zmniejszenie skuteczności leków na nadciśnienie.

Ibuprofen

Ibuprofen działa szybciej od kwasu salicylowego i paracetamolu. Ma jednak także działania niepożądane. Przede wszystkim może podrażniać błonę śluzową żołądka. Nie powinny go zażywać chorzy na astmę, choroby nerek, serca. Leków na bazie ibuprofenu nie wolno łączyć ze środkami przeciwzapalnymi (nawet aspiryną), reumatologicznymi i onkologicznymi. Ibuprofen zmniejsza obrzęk, poprawia ruchomość stawów i usuwa uczucie zdrętwienia w stawach. Hamuje agregację płytek krwi, zmniejsza krzepliwość. Działanie przeciwbólowe występuje po około 30 minut i utrzymuje się od 4 do 6 godzin.

Zastosowanie: przeziębieniowe, głowy, reumatyczne, zębów, menstruacyjne, pourazowe, mięśni.

Paracetamol

Paracetamol po raz pierwszy został wypuszczony na rynek w 1955 roku przez McNeil Laboratories, jako lek uśmierzający ból i przeciwgorączkowy dla dzieci, jest więc środkiem o dość dobrze poznanych działaniach niepożądanych. Najczęstsze z nich to nudności, zgaga, pokrzywka. Nie mniej jednak w odpowiednich dawkach lek jest bezpieczny nawet dla kobiet w ciąży i dzieci. Leków na bazie paracetamolu nie powinny zażywać osoby nadużywające alkoholu i chorujące na wątrobę.

Zastosowanie: bóle głowy, zębów, miesiączkowe, pooperacyjne.

Nazwa Substancja czynna Producent
aspirin (musująca tabl.) kwas acetylosalicylowy Bayer
etopiryna kwas acetylosalicylowy Polpharma
polopiryna kwas acetylosalicylowy Polpharma
upsarin (musująca tabl.) kwas acetylosalicylowy UPSA Laboratories
diclofenak kwas aminofenylooctowy Norton Healthcare
ibuprom kwas propionowy (ibuprofen) US Pharmacia
nurofen kwas propionowy (ibuprofen) Reckitt Benckiser Helthcare
dexprofen kwas propionowy (ibuprofen) Polfa Kutno
apap paracetamol US Pharmacia
codipar paracetamol Glaxo Wellcome
coldrex (proszek rozpusz.) paracetamol SmithKline Beecham
efferalgan paracetamol UPSA Laboratories
panadol paracetamol SmithKline Beecham
paracetamol paracetamol Polfa Łódź
acenol paracetamol FSP Galena
saridon paracetamol Roche
etoran paracetamol + kodeina Polpharma
panpiryna paracetamol + kofeina + kw. ac.sal. Cyntfarm
scorbolamid salicyamid Polpharma
pyralginum sól sodowa metamizolu Polpharma

Działania niepożądane środków przeciwbólowych
Przy tym wszystkim nie należy zapominać o środkach ostrożności. Dość częstym skutkiem ubocznym zażywania leków przeciwbólowych jest krwawienie z przewodu pokarmowego. Dzieje się tak dlatego, że większość leków uśmierzających ból (poza paracetamolem czy pyralginą) hamuje produkcję śluzu ochraniającego ściany żołądka. W efekcie może dojść do powstania wrzodu, który czasem nie daje żadnych dolegliwości, aż w pewnym momencie pęka lub częściej – wywołuje krwotok. Krwotok wewnętrzny jest najczęstszą przyczyną zgonów związanych z zażywaniem leków przeciwbólowych bez recepty.

Aspiryna

Aspiryna to także lek nieobojętny dla nerek, a ponadto – o czym wiedzą pediatrzy – nie powinno się go podawać dzieciom przechodzącym infekcje wirusowe. Branie aspiryny może się wówczas wiązać się z groźnymi uszkodzeniami wątroby i mózgu, czyli tzw. zespołem Reya. W porównaniu do innych leków bez recepty lek ten ma stosunkowo słabe działanie przeciwbólowe.

Paracetamol

Główne ryzyko zażywania paracetamolu wiąże się z interakcjami z innymi środkami. Paracetamol może nasilać działanie leków przeciwzakrzepowych a jednoczesne podawanie z lekami przeciwpadaczkowymi lub lekami indukującymi enzymy wątroby zwiększa ryzyko jej uszkodzenia. Lek podawany łącznie ze stosowanymi w leczeniu depresji i niedociśnienia tętniczego inhibitorami MAO może wywołać stan pobudzenia i wysoką gorączkę. Kofeina nasila przeciwbólowe działanie paracetamolu dlatego często stosowane są środki przeciwbólowe złożone zawierające i paracetamol i kofeinę.

Najpoważniejszym działaniem niepożądanym, występującym zwykle w wyniku przedawkowania leku, jest ostre uszkodzenie wątroby. Przyjęcie jednorazowo 5 g paracetamolu lub więcej, jeśli od spożycia nie upłynęła więcej niż 1 godzina może sprowokować wymioty. Po przedawkowaniu paracetamolu można spodziewać się właśnie nudności, wymiotów pocenia się, senności i ogólnego osłabienia. Objawy te mogą ustąpić następnego dnia pomimo że zaczyna się rozwijać uszkodzenie wątroby, wówczas jednak należy spodziewać się powrotu nudności i żółtaczki. W przypadku przedawkowaniu należy zgłosić się do lekarza. Warto podać doustnie 60-100 g węgla aktywowanego, najlepiej zmieszanego z wodą. Jeśli dawka paracetamolu była duża, to leczenie zatrucia paracetamolem musi odbywać się w szpitalu, w warunkach intensywnej terapii.

Ibuprofen

Najczęstsze efekty niepożądane w przypadku ibuprofenu (ibuprom, nurofen, dexprofen) to nudności, wymioty, zgaga, niestrawność, wzdęcia, biegunki, zaparcia, ból w nadbrzuszu, duszność, zaostrzenie astmy oskrzelowej, bóle i zawroty głowy, nadpobudliwość, świąd, pokrzywka, plamica, wysypka, zatrzymywanie płynów i obrzęk.

U poniżej 1% występuje także nadciśnienie i zaburzenia smaku. Dość rzadkie przypadki to krwawienie z przewodu pokarmowego, senność lub bezsenność, zaburzenia krzepnięcia (mniejsza liczba płytek krwi). Bardzo rzadko mogą się zdarzyć martwicze zmiany w obrębie brodawek nerkowych mogące powodować niewydolność nerek, niedokrwistość, dermatoza pęcherzowa (w tym złuszczające zapalenie skóry i rumień wielopostaciowy), reakcje alergiczne, anafilaksja a nawet zaburzenia słuchu. Ryzyko wystąpienia działań niepożądanych rośnie wraz częstotliwością i dawką zażywanego ibuprofenu.

Leków przeciwbólowych nie należy łączyć z alkoholem, bo to miewa zgubny wpływ na wątrobę. Nie należy też popijać ich sokami owocowymi, zwłaszcza zawierającymi silne kwasy, np. pomarańczowym lub grejpfrutowym, bo zwiększa to ryzyko uszkodzenia przewodu pokarmowego i krwawienia. Leki przeciwbólowe nie powinny być zażywane razem z chlebem razowym, kaszami i otrębami, czyli produktami zawierającymi błonnik, bo jeżeli jest go dużo w diecie, organizm nie wchłonie substancji uśmierzających ból.